receptclinic · Biblioteka

Objawy psychiczne w chorobach tarczycy - jak je różnicować i prowadzić

Redakcja receptclinic - recenzja medyczna: lek. Damian Wojno (OIL Olsztyn, PWZ 3211301) · 4 min czytania

Obniżenie nastroju, lęk i osłabienie funkcji poznawczych bywają pierwszym powodem konsultacji u pacjentów z zaburzeniami czynności tarczycy. Omawiamy, jak wygląda ten obraz, jak go różnicować oraz jakie zasady obowiązują przy prowadzeniu leczenia, w tym przy lekach psychotropowych.

Dlaczego czynność tarczycy przekłada się na nastrój i funkcje poznawcze

Hormony tarczycy wpływają na tempo procesów metabolicznych w ośrodkowym układzie nerwowym oraz na przekaźnictwo w układach związanych z regulacją nastroju i napędu. Ich niedobór lub nadmiar zmienia zatem funkcjonowanie psychiczne w sposób mierzalny, niezależnie od reakcji pacjenta na samą wiadomość o chorobie.

Ma to znaczenie praktyczne. Objawy psychiczne w tej grupie chorych nie są wyłącznie skutkiem stresu ani reakcją na diagnozę. Bywają bezpośrednim następstwem zaburzenia hormonalnego i ustępują po jego wyrównaniu, choć zwykle z opóźnieniem względem normalizacji wyników.

Z drugiej strony przypisanie wszystkich dolegliwości psychicznych tarczycy jest równie ryzykowne, ponieważ opóźnia rozpoznanie pierwotnego zaburzenia psychicznego, które wymaga własnego leczenia.

Obraz depresyjny towarzyszący niedoborowi hormonów

Typowo obserwuje się obniżenie nastroju o niewielkim lub umiarkowanym nasileniu, wyraźne spowolnienie napędu, utratę zainteresowań oraz nadmierną senność. Pacjenci opisują to jako brak sił do rozpoczynania czynności, a nie jako smutek w potocznym rozumieniu.

Charakterystyczne dla tego obrazu jest współwystępowanie objawów somatycznych: marznięcia, zaparć, suchości skóry, spowolnienia mowy. Ich obecność stanowi wskazówkę różnicową i powinna zostać zgłoszona lekarzowi psychiatrze, jeżeli to on prowadzi leczenie.

Nasilenie objawów nie zawsze odpowiada wielkości odchylenia laboratoryjnego. Z tego powodu ocena wymaga zestawienia obrazu klinicznego z wynikami, a nie opierania się wyłącznie na jednym z tych elementów.

Lęk, drażliwość i zaburzenia snu

W fazach przebiegających z nadmiarem hormonów dominuje obraz odwrotny: niepokój, drażliwość, uczucie napięcia wewnętrznego, trudności z zaśnięciem, kołatanie serca i drżenie rąk. Objawy te bywają rozpoznawane jako zaburzenia lękowe, ponieważ ich obraz jest niemal identyczny.

Elementem różnicującym są dolegliwości somatyczne występujące niezależnie od sytuacji wywołujących lęk: przyspieszona czynność serca w spoczynku, nadmierna potliwość, nietolerancja ciepła, spadek masy ciała mimo zachowanego apetytu.

Kołatania serca wymagają oceny lekarskiej niezależnie od podejrzewanej przyczyny. Prosimy nie odkładać konsultacji w oczekiwaniu, że objaw ustąpi po uregulowaniu leczenia tarczycy.

Osłabienie funkcji poznawczych i jego wpływ na pracę zawodową

Pacjenci zgłaszają trudności z koncentracją, gorszą pamięć operacyjną, wolniejsze przetwarzanie informacji oraz uczucie zamglenia. W praktyce oznacza to dłuższy czas wykonywania zadań umysłowych i większą liczbę pomyłek przy pracy wymagającej uwagi.

U osób starszych obraz ten bywa mylnie interpretowany jako początek zaburzeń otępiennych. Ocena czynności tarczycy należy w tej grupie do podstawowego zakresu diagnostyki odwracalnych przyczyn pogorszenia funkcji poznawczych i powinna zostać wykonana przed przyjęciem innego rozpoznania.

Poprawa w tym zakresie następuje wolniej niż normalizacja wyników laboratoryjnych, zwykle w perspektywie kilku miesięcy. Utrzymywanie się deficytów mimo wyrównania gospodarki hormonalnej wymaga odrębnej oceny.

Sytuacje wymagające pilnej pomocy

Jeżeli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, poczucie beznadziejności uniemożliwiające codzienne funkcjonowanie albo utrata kontroli nad własnym zachowaniem, prosimy nie czekać na planowaną konsultację i skorzystać z pomocy natychmiast.

Dostępne całodobowo numery: 112 w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia, 800 70 2222 (Centrum Wsparcia dla osób w kryzysie psychicznym) oraz 116 123 (kryzysowy telefon zaufania dla dorosłych). Połączenia są bezpłatne.

Pilnej oceny wymaga również nagłe, znaczne pogorszenie stanu psychicznego u pacjenta dotychczas stabilnego, zwłaszcza jeżeli towarzyszą mu zaburzenia świadomości, gorączka lub istotne zaburzenia rytmu serca.

Różnicowanie: kiedy przyczyną jest tarczyca, a kiedy zaburzenie pierwotne

Za tłem hormonalnym przemawiają: równoległe występowanie objawów somatycznych typowych dla zaburzeń czynności tarczycy, początek dolegliwości zbieżny w czasie z ich narastaniem oraz poprawa po wyrównaniu gospodarki hormonalnej.

Za zaburzeniem pierwotnym przemawiają: wcześniejsze epizody o podobnym obrazie przed wystąpieniem choroby tarczycy, obciążenie rodzinne, brak poprawy mimo prawidłowych wyników oraz obecność objawów, których zaburzenia hormonalne nie tłumaczą.

W praktyce oba stany często współistnieją i wymagają równoległego prowadzenia. Ustalenie proporcji między nimi należy do lekarza, po zebraniu pełnego wywiadu i przeglądzie dokumentacji.

Leczenie skojarzone i wymagane ostrzeżenie

Jeżeli lekarz uzna leczenie przeciwdepresyjne za zasadne, prowadzi się je równolegle z wyrównywaniem gospodarki hormonalnej. Zgodnie z Charakterystyką Produktu Leczniczego, punkt 4.4, w pierwszych tygodniach leczenia przeciwdepresyjnego oraz po każdej zmianie dawki mogą przejściowo nasilić się lęk oraz myśli samobójcze. Zjawisko to jest najwyraźniej wyrażone u pacjentów poniżej 25 roku życia.

Z tego powodu początek terapii oraz każda modyfikacja wymagają wzmożonej obserwacji, a wszelkie nasilenie objawów należy niezwłocznie zgłosić lekarzowi. Prosimy również, aby osoby bliskie zostały poinformowane o możliwości takiej reakcji.

W tym materiale nie podajemy dawek ani nazw preparatów. Dobór leczenia oraz jego modyfikacja należą wyłącznie do lekarza, który ocenia zasadność terapii indywidualnie.

Zasady wystawiania recept na leki psychotropowe i nadzór

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 12 lipca 2023 roku (Dz.U. 2023 poz. 1368) wystawienie recepty na preparat zawierający środek odurzający lub substancję psychotropową musi zostać poprzedzone badaniem pacjenta. Badanie to może mieć formę teleporady, jeżeli lekarz uzna ją za wystarczającą do oceny stanu zdrowia; sam formularz wypełniony przez pacjenta go nie zastępuje.

Prosimy zwrócić uwagę na zakres tego przepisu, ponieważ bywa on rozumiany szerzej, niż wynika to z jego treści. Obejmuje on preparaty z wykazów środków odurzających i substancji psychotropowych, czyli między innymi benzodiazepiny, leki nasenne z grupy Z oraz leki stymulujące. Leki przeciwdepresyjne z grup SSRI i SNRI, omówione w poprzedniej sekcji, do tych wykazów nie należą i pozostają zwykłymi lekami wydawanymi z przepisu lekarza.

Z powyższym wiąże się zasada trzech miesięcy. Receptę na preparat objęty tymi wykazami można wystawić, jeżeli od ostatniego badania pacjenta upłynęło nie więcej niż trzy miesiące; po tym czasie kontynuacja leczenia wymaga ponownego badania. Dlatego przy konsultacji prosimy o podanie daty ostatniej wizyty oraz o udostępnienie dotychczasowej dokumentacji.

Lekarz ocenia zasadność kontynuacji leczenia na podstawie zebranego wywiadu i dokumentacji. Jeżeli z przyczyn medycznych lub prawnych odmówi, poinformuje o powodach, a opłata za konsultację podlega wtedy zwrotowi. Wystawione dokumenty dostępne są w Internetowym Koncie Pacjenta na pacjent.gov.pl, a zasady realizacji e-recepty opisuje serwis ezdrowie.gov.pl.

Pytania pacjentów